Een christen hoort niet arm te zijn

Enkele jaren geleden werd in Ghana sateliettelevisie geïntroduceerd. Met een satellietontvanger kon je zo opeens overal in Ghana gratis televisie ontvangen. Een hele vooruitgang. Er waren verschillende kanalen: een kinderzender, een aantal nieuwskanalen, kanalen voor buitenlandse en afrikaanse films, etc. De laatste tijd zijn bijna al deze zenders opgekocht door de leiders van nieuwe charismatische kerken die zichzelf graag apostel, profeet of bisschop noemen. Zij hopen via de media hun kerk en boodschap in het hele land te promoten en slagen daar goed in. 

Af en toe zap ik op een avond langs de verschillende christelijke zenders en vang ik flarden van de preken van deze apostels en profeten op. Vaak gaan ze over de kracht van de Geest, of over genezing en bevrijding van kwade geesten. Een van de predikers waarschuwde zijn gemeenteleden bij ziekte niet naar het ziekenhuis te gaan, want dan zet je de dokter op de plaats van de Geest. Een christen hoort genezing alleen van God te ontvangen.

Ook hoort een christen niet arm te zijn, leerde ik van een preek op een ander televisiestation. De bisschop hield een betoog van ruim twee uur over het onderwerp ‘overcoming the curse of generational poverty’. In veel nieuwe kerken klinkt dit welvaartsevangelie wekelijks van de kansel. Van (veelal arme) gemeenteleden wordt  bovendien gevraagd grote bedragen in de collectebus te doen en zo een ‘zaadje te planten’ waarmee ze Gods zegen, vermenigvuldiging en rijkdom in hun leven mogen verwachten. Want hoe meer je geeft, hoe meer bonus je van God terug zal ontvangen. Een investering in het koninkrijk van God, die velen berooid achterlaat, maar de apostel een nieuwe auto oplevert. Omdat deze kerken stevig aan de weg timmeren en de media volledig overspoeld hebben is het lastig een genuanceerd tegengeluid te vinden. Ook bij predikanten en gemeenteleden in de presbyteriaanse kerk vind deze boodschap (of strategie voor fondswerving?) af en toe gehoor. En als er al eens kritisch over gesproken wordt, komt dit niet op nationale televisie.

Het volgende kritische geluid (zie onderstaande you-tube video) haalde WEL de nationale televisie en heeft ghanese christenen op een vrolijke en aanstekelijke manier  aan het denken gezet over deze ontwikkelingen. Een leuk liedje met een duidelijke boodschap...

Trots op haar Gonja Bijbel

Op een zaterdag in februari reden we in traditionele Gonjakleding naar Buipe, twee uur ten zuidwesten van Tamale. Mary zat nerveus naast me. Het beloofde  een bijzondere dag te worden, waarvoor we zelfs de bruiloft van vrienden hadden besloten te missen.

In 1969 was de jonge nederlandse zendelinge Jeanette Zwart naar Ghana gekomen om te werken in het gebied van de Gonja’s, de etnische groep waar ook Mary bij hoort. Haar belangrijkste missie was om te werken aan de vertaling van de Bijbel in het Gonja. De Gonja’s zijn sterk beinvloed door Islam en tot op de dag van vandaag zijn slechts enkele Gonja’s christen. 15 jaar na haar komst naar Ghana was het Jeanette en haar team gelukt het Nieuwe Testament in het Gonja te vertalen. Voor het eerst konden Gonja’s de Bijbel in hun eigen taal horen en lezen en voor het eerst was de taal op schrift gesteld.

Als Jeanette op verlof was in Nederland kwam zij vaak naar de gemeente waar ik met mijn ouders naar toe ging, om te vertellen over haar werk in Ghana en de vertaling van de Bijbel in het Gonja. Ik hing als kleine jongen aan haar lippen als zij vertelde over deze andere wereld, niet wetende dat ik ooit deel zou gaan uitmaken van diezelfde wereld. En dat ik haar op die zaterdag in 2016 in Buipe zou zien dansen bij de inzegening van de volledige Bijbel in het Gonja.

Jeannette Zwart tijdens de inzegening van de Gonja Bijbel

De Chief van Buipe, chiefs vanuit heel Gonjaland, enkele ministers (als afvaardiging van de President, die zelf Gonja is, maar niet kon komen), de katholieke bisschop van het Bisdom Damongo, de voorzitter van de presbyteriaanse kerk in noord Ghana, predikanten, catecheten en Gonja christenen uit heel Gonjaland, waren samengekomen in Buipe om te vieren dat Gonja’s eindelijk het woord van God in moedertaal konden horen, lezen en uitdelen. Een spreker van het Ghana Institute for Linguistics, Literacy and Bible Translation (GILLBT) gaf aan dat dat heel bijzonder is, zeker als je bedenkt dat de meeste etnische groepen in noord Ghana nog geen volledige bijbelvertaling in hun taal beschikbaar hebben. Er was muziek, dans, samenzang, een oorkonde van waardering voor Jeanette Zwart (inmiddels alweer jaren in Nederland en voor de gelegenheid overgekomen) en enkele anderen, en naast mij was Mary zichtbaar geëmotioneerd. Dit boek opent niet alleen de weg voor Gonja’s om de Bijbel in hun eigen taal te lezen, maar geeft ook een boost aan het zelfvertrouwen, zelfbewustheid en de identiteit van Gonja’s. In het bijzonder van de kleine groep Gonja christenen, die, heen en weer geslingerd tussen de ‘islamitische wereld’ van de Gonja’s en de wereld van christenen uit andere etnische groepen met andere talen en gebruiken, onderweg zijn een eigen identiteit op te bouwen waarmee ze volledig Gonja en volledig christen kunnen zijn.

Mary is trots op haar Gonja Bijbel!

Een andere spreker benoemde de verantwoordelijkheid die de inzegening van deze Gonja Bijbel met zich meebrengt voor alle aanwezigen, want ‘hoe kunnen Gonja’s de inhoud van dit boek tot zich nemen als ze niet kunnen lezen en schrijven?’. Gonja is tegenwoordig op alle scholen in het Gonjagebied een verplicht vak, maar de grootste meerderheid is nooit naar school geweest. De presbyteriaanse kerk heeft dit jaar, in samenwerking met GILLBT en ondersteund door Kerk in Actie haar alfabetiseringsprogramma nieuw leven in geblazen. Ongeveer 200 vrijwilligers zijn inmiddels getraind om volwassenen en jongeren in dorpen in het hele Gonja- en Dagombagebied in noord Ghana te leren lezen en schrijven in hun eigen taal. Een vervolg hierop kan het leren van Engels en zelfs doorstroming naar regulier onderwijs zijn. De uitdaging die het alfabetiseringsteam zichzelf gesteld heeft is om nu vooral meer vrouwen aan boord te  krijgen, waar in eerdere jaren voornamelijk mannen de lessen bijwoonden.

Onderweg terug naar huis vertelde Mary dat ze haar eerste exemplaar aan de kerk in haar dorp wilde geven. Voorin schreef ze in Engels en Gonja: ‘voor de Katholieke Kerk in Bole; “ze waren geraakt, want ze hoorden hen spreken in hun eigen taal” (Handelingen 2:6)’.

Buren op gepaste afstand

De inwoners van Tamale hebben het gewone dagelijks leven inmiddels weer opgepakt, nadat de afgelopen week helemaal in het teken stond van Eid al-Adha, het islamitische Offerfeest. Hoewel er in Ghana officieel maar een vrije dag aan dit feest gekoppeld, duren de aanloop en de nasleep ervan bij elkaar wel een week.  

Schapen voor het Offerfeest

Dat het Offerfeest in aantocht is, is vooral te zien aan de duizenden schapen die de stad binnengevoerd worden. Op alle open plekken worden de schapen, vooral grote glanzende rammen, aan bomen vastgebonden en ontstaan spontane veemarktjes. In deze week verdubbelt de prijs van een ram van gemiddeld 100 euro naar zo’n 200 euro.

Als de dag van het feest zelf aanbreekt verzamelen alle moslims op een aantal centrale plekken in de stad voor een gebedsbijeenkomst. Ook Yussif, Mary’s neef die een tijdje bij ons in huis woont en moslim is, vertrekt die ochtend in zijn nieuwe outfit naar de stad. Bij thuiskomst is het feest. Er wordt veel gegeten en vooral ook veel eten uitgedeeld. Ook wij krijgen drie grote schalen met rijst en vlees. Met Kerst is het andersom, dan delen de christenen uit. 

Gepaste afstand

De relaties tussen moslims en christenen zijn over het algemeen goed. Er zijn vriendelijke contacten en men deelt in elkaars feestvreugde tijdens Kerst en Offerfeest. Toch houden veel mensen een gepaste afstand. Twee maanden geleden bezochten wij met een aantal van onze studenten de moskee net achter het trainingscentrum. Nadat we de studenten verteld hadden van het geplande bezoek, gingen zij buiten hevig met elkaar in discussie. Een aantal besloot dat ze niet meewilden. Ze vonden het maar eng, al gaven ze dat niet direct toe. Na een half uur hadden we iedereen overgehaald toch mee te gaan. We deden bij de deur onze schoenen uit en stapten een voor een naar binnen. We mochten achteraan zitten, terwijl de aanwezige moslims aan hun gebed begonnen.  

Na afloop mochten we een paar vragen stellen. Abdul-Razak , de jonge man die het gebed had geleid, vertaalde voor de Imam. Een van de studenten durfde het aan een vraag te stellen. Hij had altijd gehoord dat het niet toegestaan was voor niet-muslims om bij het gebed in de moskee aanwezig te zijn. Waarom mochten we er dan toch bij zijn? De Imam antwoordde: “We zijn toch allemaal mensen en we leven hier samen. Ik zou juist tegen mijn religie ingaan als ik iemand zou weigeren een plaats van gebed te betreden”.  De studenten stapten opgelucht de moskee  uit en deden hun schoenen weer aan. Het was toch niet zo eng als ze gedacht hadden.

Angst voor ebola

De uitbraak van het ebolavirus in de westafrikaanse landen Guinee, Sierra Leone en Liberia is wereldnieuws. Zeker nu er ook een aantal besmettingen buiten Afrika zijn. Ghana, ook in West Afrika, heeft vooralsnog geen ebola-gevallen. De angst voor de dodelijke ziekte heeft het land echter wel in zijn greep. De afgelopen maanden zijn er meer dan honderd verdachte personen getest op ebola. Bij ieder geval haalde het hele land weer opgelucht adem als de uitslag negatief bleek te zijn. Voorlichtingscampagnes van de overheid over de preventie van ebola zijn op alle televisiezenders te zien en een ban op internationale conferenties werd afgekondigd. Samatha krijgt zelfs ebola-les op school en kent het hele rijtje preventiemaatregelen uit haar hoofd.

Naast deze aandacht voor het medische verhaal over ebola, wordt er minstens zoveel gesproken over de ‘spirituele’ kant van de ziekte. Deze week heeft de zelfbenoemde aartsbisschop Nicholas Duncan-Williams van de charistmatische kerk ‘Christian Action Faith Ministries’ in een van zijn televisiekerkdiensten veslag gedaan van zijn persoonlijke gesprek met God. In dat gesprek zou God de immens populaire televisieprediker verteld hebben dat ebola in november ook Ghana zal bereiken. Het lot van het land zou in de handen van ‘ebolaprofeet’ Duncan-Williams liggen, aangezien hij laat weten exclusief met God in onderhandeling te zijn door middel van ‘fasting and prayer’

Aartsbiscchop Duncan-Williams in zijn televisieoptreden: “Toen ik woensdagnacht op bed lag, maakte de Geest van de Heer mij wakker en zei tegen mij: ‘Slaap je?’. ‘Ja, ik slaap’, antwoordde ik. Hij zei: ‘Wordt wakker! Je moet gaan bidden en vasten omdat het ebolavirus op zoek is naar en opening om het land binnen te komen in november’. Ik vertel jullie dit, zodat je het op kunt schrijven. Ik spreek niet zomaar. Als ik niets van Hem hoor, spreek ik niet” De aartsbisschop gaf in hetzelfde programma bovendien aan dat hij begin dit jaar de president van Liberia gewaarschuwd had intensief te gaan bidden en vasten om een grote rampspoed in haar land te voorkomen. “De rest is geschiedenis”, aldus Duncan-Williams.

Hoewel de profetie van oudtestamentische proporties het gesprek van de week is in dit sterk religieuze land, durven maar weinig mensen zich openlijk uit te spreken tegen de onnodige bangmakerij van aartsbisschop Duncan-Williams. Velen slaan voor de zekerheid liever aan het bidden en kopen massaal ‘anointing oil’ en ‘holy water’ in bij Duncan-Williams en zijn collegaprofeten.

De vraag is of men zich ondertussen goed voorbereidt op een eventuele uitbraak van het virus in Ghana. De overheid lijkt goed bezig met voorlichtingscampagnes en voorzorgsmaatregelen. Toch zijn er nog een hoop vragen en moet er op het gebied van kennis, vaardigheden en materialen in de ziekenhuizen  nog veel gebeuren. En het enige dat wij 'gewone mensen' vooralsnog kunnen doen is hopen.... en bidden... 

Verkiezingsfeest

Feest in de straten van Tamale. John Mahama, de kandidaat die favoriet is in Tamale en omstreken, heeft de presidentsverkiezingen gewonnen en blijft daarmee president van Ghana. John Mahama won 50,7% van de stemmen, terwijl zijn voornaamste tegenstander Nana Akufo Addo 47,7% haalde. Een nipte overwinning dus. Nana Akufo Addo en zijn partij NPP zeggen bewijzen te hebben dat er fraude gepleegd is en dat zij de eigenlijke winnaars van de verkiezingen zijn. Waarnemers geven echter aan dat de verkiezingen eerlijk zijn verlopen. Er zijn enkele protesten uitgebroken in Accra. In Tamale is er vooral feest. President John Mahama komt uit het noorden van Ghana. Noord Ghana is uitzinnig dat hij daarmee de eerste noorderling is die tot president van Ghana wordt verkozen, sinds in 1992 democratische verkiezingen werden georganiseerd. Mahama nam het presidentschap over in juli van dit jaar, toen de toenmalige president John Atta Mills plotseling overleed. Hij was toen vice-president.

 

We hopen dat de komende dagen rustig zullen verlopen. Morgen is er een ontmoeting tussen de leiders van oppositiepartij NPP en de kiescommissie. Hopelijk worden daarmee alle geruchten over fraude uit de weg geholpen en kan de rust wederkeren in alle delen van het land.

Verkiezingen in Ghana

Verkiezingen in Ghana. Lange rijen bij stembureau’s in het hele land.  Ook ons trainingscentrum doet dienst als stembureau. Al vanaf 10 uur gisteravond stonden er mensen te wachten om ’s ochtends de eersten te zijn om te kunnen stemmen. Mary gaat zo ook stemmen, maar voor de rest van de dag blijven we thuis. We volgen de verkiezingsdag op de verschillende Ghanese nieuwszenders. Tot nu toe lijkt het in het hele land rustig te verlopen.

Ghana is een stabiele democratie sinds 1992 toen de toenmalig militair leider J.J. Rawlings democratische verkiezingen uitschreef. Rawlings richtte het NDC op en won de verkiezingen. 4 jaar later won hij opnieuw. In 2000 kozen de Ghanezen voor de NPP met John Kufuor als president. Na 8 jaar Kufuor won Het NDC opnieuw de verkiezingen en werd John Atta Mills president. Enkele maanden geleden overleed hij plotseling. Sindsdien heeft vice-president John Mahama het stokje overgenomen.  John Mahama van het NDC is samen met Nana Akufo Addo van de NPP de voornaamste kandidaat voor het presidentschap tijdens deze verkiezingen.  De twee liggen traditioneel dicht bij elkaar. In 2008 was er een tweede ronde nodig, omdat geen van beide meer dan 50% van de stemmen had. Ook tijdens deze verkiezingen verwacht men dat het spannend wordt. Waarchijnlijk weten we morgen meer!

Campagnecapriolen

De jongen zoeft met 80 km/u langs. Hij staat op z’n handen op het stuur van zijn brommer. Zijn benen steken omhoog en aan de pijpen van zijn broek zitten twee vlaggen geknoopt die hoog in de lucht wapperen. Met een hand drukt hij af en toe op de toeter.

Nee, we zijn niet in het circus. Dit is verkiezingscampagne in Tamale.
De presidents- en parlementsverkiezingen komen er aan. Nog maar twee nachtjes slapen. Dat betekent dat de verkiezingscampagne nu z’n hoogtepunt bereikt. Een aantal van de campagneactiviteiten zijn voor een Nederlandse observeerder wel herkenbaar. Zo zijn er dit jaar voor het eerst drie echte verkiezingsdebatten uitgezonden op de nationale televisie. De presidentskandidaten moesten er duidelijk nog even aan wennen. Andere activiteiten zouden wij eerder in het circus verwachten dan tijdens een verkiezingscampagne. Niet rustig folders uitdelen op de markt, maar fysiek laten zien dat jouw partij de sterkste en de beste is, de partij met de meeste aanhangers. De tegenstander intimideren.

Eergisteren ging ik ’s avonds op bezoek bij iemand aan de andere kant van de stad. Toen ik in het centrum van de stad aankwam bleken de aanhangers van de regeringspartij NDC andere plannen te hebben. Zij hadden namelijk een verkiezingsrally georganiseerd. Duizenden mensen hadden de hoofdwegen van de stad bezet. Te voet, capriolen uithalend op een brommer of met honderden op het dak van een bus of vrachtwagen. Een immens lawaai. Geen doorkomen aan. Ik besloot mijn bezoek uit te stellen. Als ik nu nog niet door had dat NDC de sterkste partij is!

Mary is blij als ze niet hoeft te werken tijdens een van de campagneactiviteiten in de stad. Tijdens elke rally wordt er namelijk een flink aantal gewonden naar de spoedeisende hulp gebracht, waar Mary werkt. Iedere rally opnieuw zijn er jonge jongens die hun campagnetoeren op de brommer niet overleven; hun bezine en soms zelfs hun brommer betaald uit de partijkas. ‘Waarom?’ vragen veel mensen zich af. ‘Waarom rij je jezelf te pletter voor een presidentskandidaat?’ En: ‘waarom spreken de presidentskandidaten zich hier niet tegen uit?’

De verkiezingscampagne is bijna op z’n einde en dus zullen deze vragen onbeantwoord blijven en over vier jaar waarschijnlijk gewoon weer terugkeren. Nu eerst alle aandacht voor de aankomende verkiezingen, overmorgen 7 december. De afgelopen verkiezingen zijn vreedzaam verlopen op een aantal incidenten na. Omdat de uitslag to-close-to-call was, liepen de spanningen bovendien hoog op. Gelukkig bleef het rustig. In alle kerken en moskeeen wordt nu gebeden dat ook deze verkiezingen vreedzaam zullen verlopen.

Bid met ons mee dat de verkiezingsdag vreedzaam zal verlopen. Dat het op ons trainingscentrum, dat ook een stemlokaal is, rustig mag blijven. Dat de presidentskandidaten de uitslag zullen accepteren. Dat Ghana een voorbeeld mag blijven in de regio op het gebied van vreedzame verkiezingen, democratie en stabiliteit.

Innocence of Muslims

Terwijl we op televisie zien dat er in de islamitische wereld demonstraties zijn tegen een Amerikaanse anti-islamfilm, is het in Tamale, het religieuze centrum van het overwegend islamitische noorden van Ghana, opvallend rustig. Is dit nieuws soms niet doorgekomen in Ghana? Als ik her en der rond vraag begrijp ik dat men wel degelijk van de film gehoord heeft. En ook van de demonstraties, en het geweld dat daar in sommige landen mee gepaard ging. De inwoners van Tamale maken zich er echter niet zo druk om. En van de onrust rond de film moeten ze ook niet veel hebben.

Het valt iedereen op die Noord Ghana bezoekt. De verschillende religies leven hier op een vreedzame manier naast en met elkaar. Islamitische en christelijke leiders hebben goede contacten en lokale Afrikaanse religies hebben een open houding naar de beide andere religies. Het gebeurt zelden dat religie hier een oorzaak voor conflict is. De islam lijkt in dit gebied bovendien een mild karakter te hebben. Het is de afgelopen eeuwen vergroeit met lokale culturele tradities en de lokale manier van leven, waardoor er ruimte is voor denkbeelden en gebruiken waarvoor in de ‘officiële’ islam geen plaats is. Zo zullen moslimvrouwen hier geen boerka dragen. Dast past niet in de cultuur, vindt men.

Hoewel er een vreedzame relatie bestaat tussen kerken en moskeeën, christendom en islam, betekent dat niet dat het voor individuele christenen eenvoudig is om tot de kleine christelijke minderheid in een overwegend islamitisch gebied te behoren. Je bent dan namelijk de enige christen of een van de weinige christenen in je familie, klas of dorp. Dat is lastig en de beslissing om christen te worden kan soms grote gevolgen hebben.

Op een zondag komt Hannah na de kerkdienst huilend naar ons toe. Haar moeder, Memenatu, is nu een aantal weken ziek en haar familie gebruikt dat om druk op haar uit te oefenen om opnieuw moslim te worden. Hannah roept haar moeder erbij om ons het hele verhaal te vertellen. Hannah vertaalt. Memenatu’s broer kwam haar vertellen dat ze weer moslim moest worden. Volgens hem zouden islamitische gebeden en amuletten haar allang genezen hebben. Bovendien, zei hij, zou de familie haar niet begraven als ze nu als christen zou sterven. Een veel gehoord dreigement en zeer ernstig in de Ghanese context, want bepalend voor je overgang na het hiernamaals.

"Ik doe het natuurlijk niet, moslim worden. Ik heb er voor gekozen om christen te zijn en dat blijf ik. Maar het doet wel pijn. Je wilt niet zo’n moeilijke relatie met je familie hebben", vertelt Memenatu. Als ze het bovendien over de bestemming van je ziel hebben, maakt dat de situatie alleen maar moeilijker. Een uur hiervoor had ik gepreekt. De eerste lezing was genomen uit Jesaja: ‘Ik heb mijn gezicht niet verborgen toen zij mij beschimpten en bespuwden. God de Heer, zal mij helpen, daarom wordt ik niet gekwetst en is mijn gezicht onbewogen als een rots, want ik weet dat ik niet beschaamd zal staan.’* De tweede lezing kwam uit Marcus: ‘Wie mijn volgeling wil zijn, moet ... zijn kruis op zich nemen en zo achter mij aankomen’ **
Memenatu komt nog even terug op de preek en de lezingen. Teksten die opeens dicht bij komen, moeilijk zijn, maar toch ook weer bemoedigen. Ja! Ze heeft het juiste besluit genomen. Daar is ze wel zeker van.

Noord Ghana; een lokale versie van islam. Het blijft echter voor veel christenen lang niet makkelijk om te leven met familie, vrienden en buren die andere denkbeelden hebben, die iets anders geloven. En die vaak niet begrijpen waarom jij gekozen hebt af te wijken van wat gewoon is. Een Amerikaanse film wekt gelukkig geen woede op, maar toch is ook hier nog een weg te gaan.


* De lezing was Jesaja 50:4-9a. Hierboven staan vers 6b en 7 (uit NBV)
** De lezing was Marcus 8: 27-38. Hierboven staat vers 34b (uit NBV)

Een CDA-achtig congres

Vorige week zaterdag was het een belangrijke dag voor het NDC, de partij van de huidige Ghanese president John Atta Mills. Het partijcongres waarop de NDC-presidentskandidaat voor de verkiezingen van 2012 werd gekozen, werd op CDA-achtige wijze de hele dag live uitgezonden op televisie. Het congres zelf was bovendien bijna even spannend en minstens even rommelig als het beruchte CDA-congres van vorig jaar.

Op de dag voorafgaand aan het congres verzamelden de NDC-vertegenwoordigers uit Tamale en omstreken zich tegenover de ingang van het trainingscentrum om samen af te reizen naar de stad waar het congres zou plaatsvinden. Gedurende de dag groeide het aantal in NDC-kleuren uitgedoste auto's, bussen en mensen op het terrein tegenover het centrum. Aanhangers van de twee kandidaten voor het presidentskandidaatschap zongen liederen om het hardst.

De twee kandidaten, preseident Mills en mevrouw Konadu Rawlings, hebben zich de afgelopen weken veel in het openbaar laten zien. De campagne kenmerkte zich door veel gescheld van de kant van Konadu Rawlings, in het bijzonder van haar man, voormalig president Jerry Rawlings. J.J. Rawlings kwam in 1979 voor het eerst aan de macht via een militaire staatsgreep, waarna een aantal van zijn politieke tegenstanders om het leven werden gebracht. In 1992 organiseerde Rawlings democratische verkiezingen, waaraan hij zelf meedeed met het door hem opgezette NDC. Rawlings won de verkiezingen en werd ook voor een tweede termijn verkozen. Als first lady maakte Konadu zich hard voor vrouwenrechten in Ghana, waarvoor ze veel erkenning heeft gekregen. Na Rawlings was het NPP, de tweede grote partij van het land, acht jaar aan de macht. In 2008 nam Atta Mills het presidentsstokje vreedzaam weer over. Rawlings speelt achter de schermen nog een belangrijke rol in de Ghanese politiek en binnen het NDC. Hij heeft de afgelopen jaren veel geruziet met NPP-president Kuffuor en heeft nu openlijk kritiek op zijn partijgenoot Mills. Mills, die de bijnaam 'Pastor John' heeft, omdat hij telkens elke speech God dankt en vaak in de kerk te vinden is, is volgens hem een 'softy' en een verrader van de partij. Ghana heeft meer 'power' nodig. Nu heeft hij zijn vrouw naar voren geschoven om het tegen Pastor John op te nemen. Hoewel Rawlings, zeker in het noorden van het land, nog veel aanhangers heeft, vragen velen zich af of Ghana klaar is voor een eerste vrouwelijke president. Bovendien lijkt een deel het geschreeuw van Rawlings inmiddels ook zat.

Het congres begint met een christelijk en een islamitisch gebed, zoals veel offieciele bijeenkomsten in Ghana. Daarna volgt de ene gospelartiest na de ander. Om half 4 is het tijd voor het stemmen. De televisiecommentatoren benadrukken dat deze dag veel kan betekenen voor de richting die het NDC, en daarmee Ghana, opgaat. Na drie uur zijn de stemmen van alle ruim 2500 stemgerechtigde congresgangers geteld en maakt de kiescommissie de uitslag bekend: 96,9% van de stemmen voor Mills en 3,1% van de stemmen voor mevrouw Rawlings. Rawlings en zijn vrouw geven Mills een vluchtige hand en druipen binnen een minuut na de uitslag als slechte verliezers af. Het NDC heeft gekozen en steunt haar president. Ghana lijkt het rumoerige Rawlingstijdperk achter zich te willen laten en geen probleem te hebben met een 'softe' president die zich tot God richt.

Rawlings en zijn vrouw Konadu tijdens het congres

Crisis bij de buren

Hoewel het 7-uurjournaal op de Ghanese publieke zender GTV een vol uur duurt, besteedt het slechts een minuut of 4 aan internationaal nieuws. De gemiddelde Ghanees is over het algemeen dan ook weinig op de hoogte van wat er in de rest van de wereld gebeurt. Er zijn echter uitzonderingen. Zo volgen veel mannen de Europese voetbalcompetities, vooral de Britse Premier Leauge, op de voet. Ook kennen ze de namen van de meeste spelers van het Nederlands elftal. Toen vorige week zaterdagavond een luid gejuich losbarste rond het trainingscentrum, was het duidelijk dat er gescord was in de Champions-League-finale tussen Barcelona en Manchester United.

Op een andere manier dringt ook het nieuws over het conflict in buurland Ivoorkust door. Sinds het conflict oplaaide worden er posters verspreid waarop de stand van zaken door middel van foto's in beeld wordt gebracht. Deze posters worden in kraampjes op straat verkocht en hangen verspreid door de stad. Posters zijn in Ghana een veelgebruikte manier om politieke of andere gebeurtenissen in beelden samen te vatten. Naast deze posters zijn de gevolgen van de gebeurtenissen in Ivoorkust ook direct merkbaar voor Ghanezen. Er is een stroom vluchtelingen op gang gekomen die tijdelijk onderdak vinden in Ghana en Liberia. Dit raakt ook Mary's familie. Haar zus Sarah, tante en nicht wonen met hun families al jaren in Abidjan, de grootste stad in Ivoorkust en het centrum van de gevechten tussen de volgelingen van de twee presidentskandidaten Gbagbo en Ouattara. Omdat het leger van president Gbagbo het vaak voorzien had op islamitische migranten uit de West-Afrikaanse buurlanden, was het ook voor Mary's familieleden niet langer veilig. Met een aantal andere families zijn zij de grensrivier de Volta overgestoken naar Bole, de plaats waar Mary en haar familie vandaan komen. Hier wachten ze het einde van het geweld af.

Bij een bezoek aan Bole, afgelopen weekend, horen we hun verhalen en bespreken we de situatie aan de hand van een poster over de arrestatie van Gbagbo. De meesten staan achter Ouattara, omdat hij moslim is, maar vooral omdat Gbagbo zich zo misdragen heeft. De poster laat de bloedige details zien van doodgeschoten en onthoofde mensen in de straten van Abidjan. Niemand lijkt het een probleem te vinden dat ook de kinderen meekijken. Mary's nichtje Mariam van 7 kijkt aandachtig naar de poster en weet wel waarom iedereen voor Ouattara is:"Kijk dan! Hij heeft een hele mooie blanke vrouw!"

Nu er een eind aan het geweld lijkt te zijn gekomen, bereiden zus Sarah en de anderen zich voor om weer terug te keren naar Abidjan. Sarah is het geweld van de afgelopen jaren in Abidjan echter zat en heeft deze periode gebruikt om een extra kamer te bouwen bij het huis van Mary's moeder in Bole. Als ze haar zaken in Abidjan op orde heefts, zal ze zo snel mogelijk weer terugkomen naar Ghana. De anderen zullen hun leven in Abidjan weer oppakken. Ze hopen en bidden dat er nu een rustige tijd aanbreekt in Ivoorkust.

'Welcome Mr. President!'

In de avond van 10 april 2011 kom ik aan op de luchthaven van Accra, de hoofdstad van Ghana. De herkenbare tropische geur en drukkende warmte komen me tegemoet als ik uit het vliegtuig stap. Mary staat me bij de uitgang van het vliegveld op te wachten. Tijdens de autorit naar ons guesthouse door nachtelijk Accra besef ik dat ik weer in Ghana ben, maar deze keer voor een lange tijd.

Een week later zetten we onze reis voort naar Tamale, in het noorden van het land. Een tocht van zo'n 14 uur, die ik de afgelopen jaren vaak gemaakt heb. Onderweg zien we het landschap veranderen van tropisch regenwoud naar savanne met her en der een boom. Als de zon al enkele uren onder is, komen de lichten van Tamale in zicht. De grote moskee in het centrum is verlicht en goed zichtbaar als we de stad binnenrijden. Even later bereiken we ons einddoel; het Presbyterian Lay Training Centre aan de rand van Tamale.

Sinds vorige week wonen wij op het terrein van het trainingscentrum. Langzamerhand brengen we ons huis op orde en raken we gewend aan onze nieuwe omgeving. Mary pakt aar werk als verpleegkundige in het ziekenhuis van Tamale weer op en ik begin mee te draaien in het werk op het trainingscentrum.

Op een zondag, vlak na onze aankomst in Tamale, kwam president Atta Mills op bezoek in de stad. Grote spandoeken met 'Welcome Mr. President!' sierden het stadscentrum. Toen we na de kerkdienst op weg naar huis waren, kwamen we bij het ziekenhuis vast te zitten in het verkeer. Het leger had de doorgaande wegen afgezet vanwege de komst van de president. Hij zou het nieuwe ziekenhuis in aanbouw komen bezichtigen. Dit ziekenhuis wordt in samenwerking met de nederlandse overheid gebouwd. Omdat de meeste politieke en economische centra zich in het zuiden van het land bevinden, is een bezoek van de president aan het noorden een zeldzame aangelegenheid. Dit bezoek leek dan ook een reden te hebben; de verkiezingen zijn in aantocht. Vanaf vorige week is de campagne voor het presidentskandidaatschap binnen de verschillende partijen van start gegaan. Tamale is een belangrijke stad voor het NDC, de partij van president Mills. Nadat groepen NDC-jongeren in Tamale zich tegen een beslissing van de president hadden gekeerd en voor onrust in de stad hadden gezorgd, wist de president niet hoe snel hij in Tamale moest zijn om te laten zien dat hij er nog steeds is voor de inwoners van de stad. Aan de juichende stoet jongeren met vlaggen te zien, werd het gebaar op prijs gesteld.

Inmiddels is de rust wedergekeerd, zijn de wegen weer vrij en zijn de vlaggen en spandoeken opgeborgen. Omdat het regenseizoen op het punt staat aan te breken, heeft het trainingscentrum een rustige periode. De meeste deelnemers aan de cursussen en trainingen zijn boeren, die nu volop begonnen zijn met het gereed maken van akkers en het zaaien van gewassen als rijst en mais. Ik kan deze periode goed gebruiken om het centrum te leren kennen en mijn nieuwe taken op te pakken.

(V.l.n.r.: de grote moskee van Tamale, Mary aan het werk in het ziekenhuis, het nieuwe ziekenhuis in aanbouw, het trainingscentrum (PLTC))

Judgement Day

Midden in de stad staat een enorm billboard dat ons wijst op de dag des oordeels. Je kunt er niet omheen. Het bord waarschuwt ons dat we nog een ruime week hebben. Tot de 21ste om precies te zijn. Volgens de makers van het bord valt de dag des oordeels exact te berekenen naar aanleiding van bijbelse gegevens. Omdat voor God 1 dag als duizend jaar is menen de rekenaars een aantal getallen rond de zondvloed met duizend jaar te moeten vermenigvuldigen om zo tot het exacte moment van 'Judgement Day' te komen. Het is vijf voor twaalf (!), laat het billboard ons weten. Ik ben benieuwd...

Een reis op het ritme van de drums

Kort geleden kwam het reisboek Ghana... een reis op het ritme van de drums uit; geschreven door Ada Rosman-Kleinjan, die samen met haar echtgenoot in 2010 een reis door Ghana maakte. Ik had het boek al zien liggen bij familieleden die zich voorbereiden op een reis naar Ghana en kreeg enkele weken geleden een exemplaar opgestuurd van de schrijfster. Het is een leuk geschreven boek dat je aan de sfeer van Ghana laat snuiven. De mensen en situaties die Ada Rosman beschrijft zijn herkenbaar voor wat je tegenkomt wanneer je Ghana bezoekt. De schrijfster verhaalt over de reis die zij maakt langs voor mij bekende plaatsen als Accra, Cape Coast, Kumasi, Tamale en Mole National Park. Ze laat daarbij zien dat ze zich goed ingelezen heeft in de geschiedenis en cultuur van het land (hoewel de onafhankelijkheidsdatum niet klopt). Het is een geschikt boek om op een luchtige manier eens iets van Ghana te proeven en handig boek om te lezen tijdens de voorbereiding van een reis naar Ghana. Veel van wat de schrijfster op haar eerste reis in Ghana tegenkomt, zul je ook ontmoeten. De manier waarop het openbaar vervoer beschreven is, moedigt je als (toekomstig) reiziger in Ghana aan je Nederlandse begrip van reizen maar beter thuis te laten. Meedrijvend met Afrikaanse flow kom je er ook wel.

Ghana... een reis op het ritme van de drums is via verschillende (internet)boekhandels verkrijgbaar. Bestel je het echter rechtstreeks bij de schrijfster (email: wombatboeken76@hotmail.com, website: http://www.adarosman.nl/) en vermeld je daarbij mijn naam of webpagina, dan doneert zij € 3,- van ieder boek aan Stichting Comfort.

Ghana... een reis op het ritme van de drums
Ada Rosman-Kleinjan
ISBN: 9789080753280
€ 16,50

The witches of Gambaga

Morgen vindt op de Britse ambassade in Accra de premiére van de documentaire The witches of Gambaga plaats. Deze film is gemaakt door de Ghanees-Britse filmmaakster Yaba Badou en heeft al een aantal prijzen gewonnen. De documentaire gaat over het witches camp bij Gambaga, een dorp in Noord Ghana. In dit kamp komen vrouwen terecht die van hekserij beschuldigd worden en daardoor buiten hun gemeenschap zijn komen te staan. De Presbyterian Church probeert de vrouwen in het kamp op te vangen en te ondersteunen.

Geloof in hekserij is in Noord Ghana nog springlevend. In de traditionele religie bezitten bepaalde leiders bovennatuurlijke krachten, die zij ter bescherming van de gemeenschap kunnen gebruiken . Daarnaast zijn er mensen, voornamelijk vrouwen, van wie geloofd wordt dat zij hun bovennatuurlijke krachten op een kwade manier gebruiken. Wanneer er een sterfgeval, ongeluk of ziekte is, wordt de schuld hiervan regelmatig bij een heks gezocht. Opvallende vrouwen kunnen op deze manier zomaar tot heks verklaard worden, met alle gevolgen van dien. Soms zit er voor deze vrouwen niets anders op dan hun dorp te verlaten. Met haar documentaire wil Yaba Badou aandacht vragen voor de manier waarop deze vrouwen door het geloof in hekserij een toekomst en waardig leven wordt ontnomen.

Lees Badou's artikel What makes a woman a witch? voor meer informatie over het witches camp van Gambaga. Bekijk ook de trailer van de documentaire The Witches of Gambaga.

Het zwarte goud

Naast de export van cacao leunt de economie van Ghana voor een groot deel op haar bodemschatten. Bauxiet, diamanten en vooral: goud. Binnenkort komt daar nog een belangrijk, maar gevaarlijk, exportproduct bij: olie, het zwarte goud. Enkele jaren geleden werden er voor de kust olievelden ontdekt en de productie daaruit is afgelopen maand op gang gekomen. Verwacht wordt dat Ghana een exporteur van betekenis kan worden. Dat klinkt goed en het kan een boost geven aan de economie. Aan de andere kant zijn er de voorbeelden van de Afrikaanse landen Nigeria en Angola, die Ghana voorgingen in de oliewinning. In die landen zorgde olie voor politieke spanningen, toenemende corruptie en conflicten. Ghana is vastbesloten het anders aan te pakken en wil de olieopbrengsten terug zien in de vooruitgang van de samenleving en de economie.

Lees in het artikel In de ban van olie uit de IS van november meer over olie in Ghana. Directeur Oliewinning van het Ministerie van Energie, Kwaku Boateng, sluit het artikel af met de uitspraak: "Ghana kan het zich niet veroorloven om te falen, want we hebben geen excuus. Ik denk dat we met Gods hulp slagen". Ik hoop en bid mee...

.

Olieplatform voor de kust van Ghana

Shea nut

Hier kopen we het in kleine dure potjes van de Body shop, omdat het goed is voor de huid. In Afrika gebruiken ze het om te koken of maken ze er zeep van. Shea butter. Ook wel karitéboter genoemd. Maar waar komt het vandaan? Het begint met het verzamelen van de vruchten van de Shea tree en het bewerken van de pitten ervan. Een belangrijke bron van inkomsten voor veel vrouwen en hun gezinnen in Noord Ghana. Bij Mary Kponkpori thuis zien we het begin van het proces dat Shea butter oplevert. Ondertussen voert haar man termieten aan de parelhoenderjongen.

Bekijk hier de film...

Kiloknallers

Een huis bouwen kost geld. Ook in Ghana. Het kwam dus goed uit dat ik deze zomer mijn baantje bij de slagerij van een supermarkt in Borculo weer op kon pakken.
Met zo’n baantje in een slagerij denk je misschien iets vaker over vlees na, dan de gemiddelde Nederlander. Meestal op het niveau van: “hoeveel kilo half-om-halfgehakt zal ik vandaag eens maken”. Maar soms ook ietsje dieper.

De laatste weken zijn de kiloknallers van C1000 regelmatig in het nieuws. Wakker Dier bestookt C1000 van alle kanten en C1000 werkt – niet echt van harte – af en toe een beetje mee. Maar C1000 is natuurlijk niet de enige slechterik. Je kunt namelijk je bedenkingen hebben bij de hele vleesindustrie en onze hele gezamelijke vleesconsumptie. Het is té veel, té goedkoop en we willen niet meer weten waar het vandaan komt (een programma als ‘Eet smakelijk’ van omroep Llink – die jammer genoeg verdwijnt – waarin gasten hun eigen vlees moeten slachten en klaarmaken, is daarom ook best goed bedacht). In ieder geval horen Super de Boer, Albert Heijn en ik en jij (behalve als je vegetariër bent, maar ook dan ben je niet zonder zonde. Bovendien is het alternatief van de rijstburgers en vleesvrije shoarmareepjes ook niet echt aanlokkelijk) ook bij de slechteriken.

Terwijl we in Nederland moeten kiezen tussen een vegaburger en een kiloknaller, is een stukje vlees bij het eten in Ghana nog een echte luxe. De meeste Ghanezen genieten maar zo af en toe van een taai stukje rundvlees in de soep en het slachten van een kip is op zichzelf al een feestelijke gelegenheid. Vis daarentegen kunnen de meeste gezinnen zich iets vaker veroorloven. Gedroogde of gerookte vis en soms een verse vis uit de diepvries. Uit de diepvries kun je tegenwoordig ook kippenpoten krijgen, maar over het algemeen moet je je vlees toch echt zelf slachten. Dan koop je op de markt een kip, een geit of een parelhoender, of je probeert er zelf een paar te fokken. Als je in de buurt van Mole National Park woont, heb je geluk als er zo nu en dan een antilope of een ‘pumba’-zwijn verdwaald is. Zo kregen we van Mary´s vader laatst een gerookte dij van een antilope kado. We hebben er voor bij de fufu een heerlijke soep van getrokken.

Zelf ben ik in Ghana ook heel wat minder vlees gaan eten. Regelmatig vis, regelmatig vlees noch vis. Gewoon omdat er nu eenmaal niet zo veel vlees te krijgen is. Maar ook omdat het helemaal niet zo erg is om een beetje te minderen.
En aangezien we een stukje vlees af en toe toch wel lekker vinden, hebben we inmiddels onze eigen kiloknallers (zie filmpje hieronder) rondlopen. En vorige week hebben ze zelfs de eerste eieren gelegd!

Regenseizoen

De eerste regen kwam onverwachts.

We zaten bij ons nieuwe huis, waar de timmerman bezig was met de dakconstructie. Een uur eerder had hij al richting het zuiden gewezen en gezegd dat er “schapen in de bomen zaten”. Er kwamen inderdaad een paar wolken opzetten.

Plotseling begon het te waaien en zagen we grote stofwolken op ons af komen. Ons huis is het laatste huis van het dorp. Het land er om heen ligt er in deze tijd kurkdroog bij. In het regenseizoen groeit er metershoog gras. Nu is er al ruim vijf maanden geen druppel gevallen en is het een stoffige en zanderige vlakte, met her en der een boom.

.

Een stevige wind bracht al het stof en zand nu in beweging. We dachten onze spullen nog te kunnen pakken en op tijd te vertrekken, maar de stofwolk denderde al over ons heen. Toch stapten we snel op onze fietsen om wellicht nog voor de regen thuis te kunnen zijn.

.

Na een paar minuten barstte het al los. We besloten te schuilen in een huis in aanbouw, waarvan we wisten dat we er een bekende zouden treffen. In een van de nissen van dit huis woont namelijk een jonge vrouw met haar tweejarige dochtertje Samaata en nog een kind op komst. De vrouw is door haar man weggestuurd uit het kleine dorp waar ze woonden en is naar Tamale gekomen. Hier heeft ze geen eten, geen werk en geen huis, maar wel een kind om voor te zorgen. Bovendien denken de mensen hier dat ze bezeten is van een boze geest, waardoor ze maar weinig hulp krijgt. Toen Mary haar enkele weken geleden tegenkwam, was Samaata ernstig ondervoed. Ze besloot met het meisje naar een kliniek te gaan en sindsdien gaan ze er wekelijks langs voor voedingssupplementen. Samaata en haar moeder komen regelmatig bij ons eten en zij zorgen er voor dat onze mangobomen iedere dag een emmer water krijgen. Communicatie gaat nog lastig. De vrouw spreekt de lokale taal Dagbani en daar heeft Mary ook nog steeds moeite mee.

Toen we voor de regen kwamen schuilen was er nog iemand in het huis. De man bleek de vader te zijn van het kind dat in aantocht is. Hoewel de vrouw waarschijnlijk nog deze maand zal bevallen, kwam hij eisen dat ze het kind zou aborteren. De man vertrok direct toen wij kwamen en we hebben de vrouw gelukkig kunnen duidelijk weten te maken dat abortus zou betekenen dat zowel zij als het kind het niet zouden overleven. We proberen nu een kamer voor de vrouw te regelen, zodat ze in ieder geval een fatsoenlijke plek heeft om voor Samaata te zorgen en te bevallen van haar tweede kind.

Toen de regen in kracht afnam, besloten we het er maar op te wagen en weer op onze fietsen te stappen. De weg lag er al iets minder stoffig bij, maar zou de volgende dag weer net zo zanderig zijn. Er is nog flink wat regen nodig om het gras weer te laten groeien. De komende maand zal het aantal regenbuien dan ook snel toenemen, zodat het land weer groen zal kleuren.

Goudkoorts aan de Goudkust

Goudzoekers kende ik eigenlijk alleen uit de Donald Duck. Daarin gingen Dagobert Duck, Govert Goudglans en andere schurken en slimmeriken met elkaar het gevecht aan om het goud van Klondike. Als ik op bezoek kom in Dakrupe – weggestopt in de bossen van Noord Ghana en op geen landkaart te ontdekken – herleven deze tijden uit de Donald Duck voor mij. Nadat er in de buurt van dit dorp goud is gevonden, hebben een paar honderd jonge mannen in Dakrupe hun kamp van provisorische hutjes opgeslagen. Dagelijks trekken ze er met pikhouweel en zeef op uit om misschien die dag wel de goudklomp te vinden die ze rijk zal maken.

Dat er goud in de Ghanese bodem zit is geen nieuws. Goud is het belangrijkste exportproduct van Ghana, dat vroeger Goudkust werd genoemd. Al vanaf de 15e eeuw stuurden Europese landen er handelsvloten op uit. Ze bouwden handelsforten aan de Ghanese kust en ruilden van daaruit goud tegen allerlei Europese producten. De goudhandel was een van de belangrijkste peilers onder de voorspoed van bijvoorbeeld de Nederlandse West Indische Compagnie.
De goudmijnen bevinden zich al eeuwen voornamelijk in het zuiden van Ghana. Toen er in het noordelijke Dakrupe goud werd gevonden, bleek dat het voor de overheid niet loonde er een staatsmijn op te zetten. De overheid vertrok weer en sindsdien ontfermt de lokale bevolking zich over de goudmijnen.

Ik loop door het dorp met Kofi. Tot voor kort had hij geen baan. Nu int hij namens de chief van Dakrupe belasting bij alle goudzoekers in het dorp. Geen gek baantje. Dat het zoeken naar goud op deze manier eigenlijk illegaal is deert hem niet. Het helpt de jeugd van de streek immers aan werk.
Dakrupe bestond vóór de komst van de jeugdige goudzoekers uit hooguit twintig huisjes. Nu is het een chaos van honderen kleine hutjes die met takken en plastic in elkaar zijn gezet. Het enige stevige stenen gebouw in het dorp is een immense nieuwe moskee. Gedoneerd door Saoedi Arabië. “Het graven naar goud gaat de hele week door”, verklaart Kofi lachend. “Behalve op vrijdag. Dan bidden we in de moskee met z’n allen dat we maar veel mogen vinden”. Zou dat ook het geheim van Dagobert Duck zijn geweest??

Voetbalfeest

Het is feest in Ghana! Vanmiddag wonnen de Black Stars, het nationale voetbalteam van Ghana, in de halve finale van de Africa Cup van aartsrivaal Nigeria. Aanstaande zondag kan het feest nog groter worden, want dan wordt in Luanda, de hoofdstad van Angola, de finale gespeeld. Tegenstander is de winnaar van de andere halve finale: Egypte-Algerije.

Hoewel ik op het moment in Nederland ben, kan ik de sfeer aardig meebeleven. Op Eurosport wordt het hele toernooi live uitgezonden en als ik met Ghana bel na het eerste en enige doelpunt van de wedstrijd komt het uitzinnige gejuich me door de telefoon tegemoet. Ik kan me er wel wat bij voorstellen, want afgelopen oktober liep ik nog door de straten van Tamale toen de Black Satellites het WK onder 21 wonnen, ten koste van Brazilië(!). Dansend, drummend en zingend trok de jeugd van Tamale door de stad.

De Africa Cup was vlak voor de start van het toernooi nog hot news. Op weg naar Angola hebben rebellen de spelersbus van Togo beschoten, toen het team de grens met Congo passeerde. Twee begeleiders overleden en Togo trok zich op last van de president terug uit het toernooi. Geen goede reclame voor de Africa Cup, die buiten dit incident overigens vlekkeloos verlopen is. Velen zagen met dit incident plots ook de veiligheid rond het WK in Zuid Afrika in juni in het geding komen. Onterecht. Zuid Afrika doet haar uiterste best voor een goede en veilige organisatie en daar heeft in schietpartij door rebellen in Angola weinig mee te maken.

Ghana lijkt in ieder geval klaar voor het WK, waar het van plan is Duitsland voortijdig uit te schakelen. Als ze zondag de finale van de Africa Cup winnen, kan het natuurlijk helemaal niet meer stuk. En wie weet kunnen we in juli genieten van een finale Nederland-Ghana!